fbpx

Ήταν ο John Stuart Mill σοσιαλιστής; | Του Γιάννη Ρουσόπουλου

Ήταν ο John Stuart Mill σοσιαλιστής; | Του Γιάννη Ρουσόπουλου

Του Γιάννη Ρουσόπουλου*

Είναι εκατοντάδες οι προσπάθειες φιλελεύθερων και μη στοχαστών να εντάξουν τον John Stuart Mill στη δική τους κοσμοθεωρία, αντίληψη και ιδεολογία. Ποιος ήταν όμως ο J.S Mill;

Παρόλο που σύμφωνα με την μεγάλη πλειονότητα της σχετικής βιβλιογραφίας ο Mill ταυτίζεται με τις φιλελεύθερες αρχές, παράλληλα οι ιδέες του εξετάζονται συχνά στο πλαίσιο του δημοκρατικού σοσιαλισμού ή του ουτοπικού σοσιαλισμού. Χρέος ημών των φιλελευθέρων είναι να καταδεικνύουμε ότι ο δημοκρατικός σοσιαλισμός είναι ένας όρος αντιφατικός καθώς τα περισσότερα  σοσιαλιστικά εγχειρήματα ξεκίνησαν ως «δημοκρατικά» για να καταλήξουν απροκάληπτα αυταρχικά. Η ταύτιση του Mill με οτιδήποτε το ουτοπικό είναι ασυνεπής εκ της αρχής της, καθώς ο ίδιος ήταν ένας άνθρωπος που δοκιμάστηκε στον στίβο της πολιτική και οι προτάσεις του ήταν ρεαλιστικές και επιτεύξιμες.

Ο J.S Mill, στο μάλλον σημαντικότερο έργο του, το Περί Ελευθερίας (On Liberty, 1859) κάνει δύο πράγματα: αφενός, καταδεικνύει την ατομικότητα ως την πρωταρχική και απαραίτητη προϋπόθεση για την συνύπαρξη και την κοινωνική ευημερία. Αφετέρου, περιγράφει ρητά τα στενά όρια και τις αυστηρές προϋποθέσεις παρέμβασης της κοινωνίας μέσω της κοινής γνώμης, αλλά και του κρατικού μηχανισμού επί της ελεύθερης έκφρασης της ανθρώπινης προσωπικότητας. Το Περί Ελευθερίας ακύρωσε κάθε μορφή αυταρχισμού και κατέδειξε με σαφήνεια πως όλα ξεκινούν από το άτομο και τελειώνουν σε αυτό.

Τι σχέση έχει, λοιπόν, ο Mill με τους «δημοκράτες σοσιαλιστές»; Οι τελευταίοι ξεχνούν πως ο «υπαρκτός σοσιαλισμός» ταυτίστηκε με τον απολυταρχισμό, τον κρατισμό, τα εγκλήματα, τη διαφθορά και την ακραία οικονομική παρακμή. Ο σοσιαλισμός οδηγεί στον απολυταρχισμό, όχι λόγω έλλειψης ικανοτήτων από μεριάς των κυβερνώντων, αλλά από εγγενή χαρακτηριστικά που ενυπάρχουν μέσα στο σοσιαλιστικό δόγμα. Όπως πολύ γλαφυρά γράφει ο Kristian Niemietz στο έργο του Socialism: The Failed Idea That Never Dies:

«Οι επικριτές του σοσιαλισμού έχουν πλήρη επίγνωση ότι οι σύγχρονοι σοσιαλιστές δεν έχουν καμία πρόθεση να επαναφέρουν τα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας, τις μαζικές εκτελέσεις, τις στημένες δίκες, τις αναγκαστικές ομολογίες, τη Σταζί ή το Τείχος του Βερολίνου […]. Η πρόθεση των επικριτών είναι να επιστήσουν την προσοχή στο γεγονός ότι τα συστήματα αυτά δεν ήταν απλώς τυχαία καταπιεστικά. Ήταν όλα καταπιεστικά με παρόμοιους τρόπους. Υπάρχουν αναγνωρίσιμα, επαναλαμβανόμενα μοτίβα καταπίεσης υπό τα σοσιαλιστικά καθεστώτα, κι αυτά τα μοτίβα συνδέονται στενά με τα σοσιαλιστικά οικονομικά».

Ας μην ξεχνάμε πως τα σοσιαλιστικά πειράματα στη μεγάλη τους πλειονότητα ξεκινήσαν με δημοκρατικό τρόπο. Για να αναφερθώ σε ένα σύγχρονο παράδειγμα, στα πρώτα βήματα της Βενεζουέλας του Τσάβες ήταν πολλοί εκείνοι που πίστεψαν πως αυτήν την φορά όλα θα ήταν αλλιώς. Αφού παρήλθε, όμως, ο σύντομος μήνας του μέλιτος του καθεστώτος, ξεκίνησε το οικονομικό χάος, ο απολυταρχισμός, οι πολιτικές αναταραχές με χιλιάδες ανθρώπους εξεγερμένους στους δρόμους. Ο πληθωρισμός έφτασε σε τέτοιο σημείο που οι μικρομεσαίοι αναγκάζονταν να δουλεύουν 12 ώρες την ήμερα για να μπορέσουν να αγοράσουν ένα κομμάτι κρέας. Τα ίδια φαινόμενα παρατηρούνται και επί Μαδούρο. Ο τελευταίος σήμερα καταζητείται από τον Φορέα Καταπολέμησης των Ναρκωτικών των ΗΠΑ (DEA).  Οι δημοκράτες σοσιαλιστές μπορεί να παρουσιάζουν τις προθέσεις τους ως αγαθές, η συνεπής εφαρμογή του προγράμματος τους όμως οδηγεί στην Βενεζουέλα του Τσάβες και του Μαδούρο. Όποιος λοιπόν ταυτίζει τον J.S Mill με τον δημοκρατικό σοσιαλισμό, τον ταυτίζει με τέτοιου είδους πρακτικές.

Πίστευε λοιπόν ο Mill στον ουτοπικό σοσιαλισμό; Ας δούμε πως ορίζει ο Robert Heilbroner στο έργο του  The Worldly Philosophers (1953) τον ουτοπικό σοσιαλισμό, μιας και ο ίδιος τοποθετεί σ’ αυτό το ρεύμα σκέψης τον Mill:

«Οι ουτοπιστές ήθελαν κάτι καλύτερο από μια μεταρρύθμιση – ήθελαν μια νέα κοινωνία στη οποία το ‘αγάπα τον πλησίον σου’ θα μπορούσε με κάποιο τρόπο να επικρατήσει έναντι της στυγνής εκμετάλλευσης. Το κλειδί για την ανθρώπινη πρόοδο θα βρισκόταν στην θαλπωρή της κοινοκτημοσύνης».

Ο Mill, όμως, δεν ασπαζόταν την κοινοκτημοσύνη και προτιμούσε τον ανταγωνισμό από τη συνεργασία. Το γεγονός ότι υποστήριζε τους μικρούς αποκεντρωμένους συνεταιρισμούς δεν τον καθιστά υπερασπιστή του σοσιαλιστικού οικονομικού μοντέλου. Είναι επίσης ανεύθυνο και ασυνεπές να ταυτίζεται ένας άνθρωπος που είχε ενεργή πολιτική συμμετοχή και πρακτική σκέψη με οτιδήποτε το ουτοπικό. Οι μεταρρυθμιστικές του προτάσεις χαρακτηρίζονταν από αμεσότητα, ήταν ρεαλιστικές και πρακτικές.

Κάθε σοσιαλιστικό εγχείρημα είναι πετερναλιστικό. Αυτό είναι αδιαμφισβήτητο. Ο Mill διατυπώνει ξεκάθαρα τη θέση του για την παρέμβαση του κράτους, όταν μας λέει στις Αρχές της Πολιτικής Οικονομίας (Principles of Political Economy, 1848) πως ο ρόλος του κράτους θα πρέπει να περιορίζεται στην ασφάλεια και την φορολογία. Όσο αυξάνεται το μέγεθος του κράτους, ανάλογα αυξάνεται και η διαφθορά εντός του, ενώ μειώνεται και η ελευθερία του ατόμου. Είναι δύο μεγέθη αντιστρόφως ανάλογα. Με τούτο δεν εννοώ πως οι δημοκράτες σοσιαλιστές είναι ευαγγελιστές της ανελευθερίας. Απλώς αντιλαμβάνονται την ελευθερία ως μια έννοια που περιγράφεται από την ακόλουθη πρόταση: «Στο κράτος μας το άτομο δεν στερείται την ελευθερία. Για την ακρίβεια, έχει μεγαλύτερη ελευθερία από έναν απομονωμένο άνθρωπο, επειδή το κράτος τον προστατεύει και αυτός αποτελεί μέρος του κράτους». Συγγραφείς βεβαίως αυτής της πρότασης είναι ο Μπενίτο Μουσολίνι και ο Τζιοβάνι Τζεντίλε και θα την βρείτε στο μανιφέστο τους για τον φασισμό (Mussolini and Gentile, The Doctrine of Fascism, 1932).

Αρκετοί μελετητές και αναγνώστες ισχυρίζονται βέβαια ότι ο Mill θα ήταν ευχαριστημένος με πολιτικές σαν αυτές που εφαρμόστηκαν με το New Deal ή με αυτές που επικρατούν στις σκανδιναβικές χώρες – άλλωστε στη Σκανδιναβία τις τελευταίες αρκετές δεκαετίες εφαρμόζεται ένα σύστημα κοινωνικού καπιταλισμού κι όχι σοσιαλισμού της αγοράς. Ο Mill όμως ήταν αντίθετος με την επιδοματική πολιτική και την υψηλή φορολογία, τα στοιχεία δηλαδή που θέλγουν τους επίδοξους μιμητές του σκανδιναβικού μοντέλου (Περί Ελευθερίας, εκδ. Ηρίδανος, σ. 168). Όσον αφορά τις πολιτικές του New Deal, όποιος ταυτίζει τον Mill με αυτές εθελοτυφλεί. Κι αυτό γιατί ο φιλελεύθερος Mill δεν θα στήριζε ποτέ νόμους σαν εκείνον για την Εθνική Βιομηχανική Ανάκαμψη (National Industrial Recovery Act) και φυσικά δεν θα δεχόταν πολιτικές σαν εκείνες που επέβαλε η NRA (National Recovery Administration). Αυτές οι πολιτικές μετέτρεψαν το κράτος σε καρτέλ, συγκάλυψαν βίαιες αστυνομικές μεθόδους και σύμφωνα μάλιστα με μελετητές όπως ο Lawrence Reed (Great Myths of the Great Depression, 2012) δημιούργησαν μια φασιστικού τύπου οργάνωση που διέταζε και ήλεγχε τις τιμές.

Ο John Stuart Mill δεν θα μπορούσε ποτέ να ταυτιστεί με κανενός είδους σοσιαλισμό. Από την Κούβα του Κάστρο μέχρι τους Ερυθρούς Χμερ στην Καμπότζη και από την ΕΣΣΔ μέχρι την Αλβανία του Χότζα, ο Mill δεν θα ενστερνιζόταν καμία πολιτική τους. Όλα τα σοσιαλιστικά καθεστώτα, στο Βιετνάμ, στη Σομαλία, στο Κονγκό, στη Βενεζουέλα, στο Λάος, στο Μπενίν, στην Αιθιοπία, στην Αλγερία, στη Βόρεια Κορέα και οπουδήποτε αλλού στον κόσμο κατέληξαν αυταρχικά. Ο Mill δεν θα διαφωνούσε μάλιστα με τους επιμέρους τρόπους εφαρμογής των ιδεών αυτών αλλά με την βαθύτερη δομή -τον κεντρικό σχεδιασμό- που οδηγεί στον ολοκληρωτισμό. Η ανθρωπότητα έζησε τι εστί σοσιαλισμός, γνωρίζει τα αμέτρητα μικρά και μεγάλα εγκλήματα που δημιούργησε. Και ο Mill, ένας στοχαστής που συνέβαλε όσο λίγοι στη διαμόρφωση της φιλελεύθερης πρότασης που αναδεικνύει το άτομο ως το πρωταρχικό στοιχείο της κοινωνίας εκεί που άλλοι προέβαλαν το σύνολο, τον αυταρχισμό και τα μονοπώλια, παραμένει σταθερά ένας από τους αποτελεσματικότερους επικριτές κάθε σοσιαλιστικής πρότασης για την περιστολή της ελευθερίας των ανθρώπων.

O Γιάννης Ρουσόπουλος είναι φοιτητής Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.

Share